Distance Learning for Family Medicine and Primary Care

การจัดการศึกษาและปรึกษาทางไกล
เพื่อสนับสนุนบริการเวชศาสตร์ครอบครัวและบริการสุขภาพปฐมภูมิ
Distance Learning for Family Medicine and Primary Care

Select language ไทย | English

สาธารณสุขชนบท rural health

บทที่ 13 การแพทย์พื้นบ้าน เส้นคู่ขนานของการรักษาในชนบท

by Admin @January,11 2011 21.45 ( IP : 61...130 ) | Tags : สาธารณสุขชนบท rural health

Rural Health สาธารณสุขชนบท

บทที่ 13 การแพทย์พื้นบ้าน เส้นคู่ขนานของการรักษาในชนบท

ในชนบททุกอำเภอ น่าจะมีหมอพื้นบ้านอย่างน้อย 4 สาขา นั่นคือ หมอสมุนไพร หมอนวดจับเส้น หมอต่อกระดูกและหมอรักษาผู้ถูกงูกัด เพราะ4 สิ่งนี้เป็นภาวะการเจ็บป่วยพื้นฐานของคนในทุกชุมชน และการแพทย์แผนปัจจุบันยังมีช่องว่างของการเข้าถึงบริการอยู่มาก ใช่การเข้าถึงในด้านระยะทางเท่านั้น แต่เป็นการเข้าถึงในด้านวิถีวัฒนธรรม ในขณะที่หมอตำแยนั้นอาจหมดไปแล้วในหลายพื้นที่ เพราะชราภาพลงไปและอิทธิพลการคลอดแบบตะวันตกในโรงพยาบาลนั้นเป็น กระแสที่มาแรงจนวัฒนธรรมการคลอดที่บ้านนั้นสาบสูญไปโดยปริยาย

การแพทย์พื้นบ้านนั้นกลมกลืนอยู่ในวิธีคิดและผสมผสานอยู่ในวิถีของชาวชนบทมายาวนาน จนแยกไม่ขาดจากความเป็นชนบท ทำให้การดูแลสุขภาพคนชนบทนั้น จะมีการดูแลแก้ปัญหาสุขภาพในทั้ง 2 แบบแผนควบคู่กันเสมอ

ในประสบการณ์ของผมนั้น ประมาณว่าผู้ป่วยกระดูกหักที่เกิดจากการผลัดตกหกล้ม ไม่นับรวมถึงกรณีการประสบอุบัติเหตุทางรถยนต์ที่มักมีปัญหาแทรกซ้อนอื่นๆ นอกจากกระดูกหักด้วย ผู้ป่วยเหล่านั้นกว่าครึ่งหนึ่งขอกลับไปต่อกระดูกกับหมอบ้าน ซึ่งในอดีตผมเมื่อผมจบใหม่ๆร้อนวิชาก็อาจจะหงุดหงิดบ้าง เมื่อผู้ป่วยหรือญาติยืนยันที่จะไปดามกระดูกกับหมอบ้าน ทั้งๆ ที่ผมร่ายยาวถึงความจำเป็นที่ต้องได้รับการรักษาที่ถูกต้องเพื่อให้นอกจากกระดูกติดสวยงามแล้วยังใช้การได้ดีด้วย ซึ่งอาจใส่เฝือกหรือการส่งต่อไปพบศัลยแพทย์กระดูกจะช่วยให้ได้รับการรักษาที่ได้มาตรฐาน แต่ก็มักจะถูกผู้ป่วยและญาติปฏิเสธความหวังดีนั้น ขอไม่สมัครใจรักษาไปรักษากับหมอบ้าน

แพทย์หลายคนที่ทำงานในชนบทในระยะเวลาหนึ่ง ส่วนใหญ่มักจะมีความเห็นว่า เขามีสิทธิเลือกเองว่าเขาจะต่อกระดูกกับใคร มักจะยึดยื้อถกเถียงกับความเห็นของผู้ป่วยและญาติน้อยลง เสมือนปล่อยให้เป็นไปตามยถากรรม

จากประสบการณ์นอกมหาวิทยาลัย หลายคนคงพบว่า หมอบ้านส่วนใหญ่นั้นใช้ไม้ไผ่ผ่าซี่ร้อยรัดด้วยผ้าทำเป็นเฝือกใส่ให้ผู้ป่วย ร่วมกับการนวดน้ำมันและมักมีคาถาอาคมร่วมด้วยเสมอ เฝือกไม้ไผ่นั้นยืดหยุ่นกว่าเฝือกปูน โอกาสการเกิดภาวะกดรัดเกินไปจนเกิดการตายของเนื้อเยื่อมีน้อยกว่ามาก รวมทั้งการระบายอากาศดีกว่าทำให้การคันหรืออึดอัดมีน้อยกว่า ผมเคยนำคนไข้ที่ดามเฝือกไม้ไผ่มาเอ็กซเรย์ดูฝีมือของหมอบ้าน ก็พบว่ามีแนวกระดูกภายใต้เฝือกไม้ไผ่นั้นสวยงามไม่แพ้ฝีมือของแพทย์ปริญญา

หากการแพทย์พื้นบ้านเป็นสิ่งที่คู่กับวิถีวัฒนธรรมของชาวชนบทอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้แล้ว การยอมรับการมีตัวตนอยู่จริงของหมอพื้นบ้าน และประสานให้เกิดความร่วมมือโดยยึดผู้ป่วยเป็นศูนย์กลางก็น่าจะเป็นสิ่งที่จำเป็น

การจัดประชุมเพื่อทำความเข้าใจในแบบแผนของการรักษาร่วมกันระหว่างแผนโบราณและแผนปัจจุบัน รวมทั้งการประสานความต่างในแผนโบราณเองด้วย น่าจะช่วยประสานให้เกิดการเชื่อมต่อกันมากขึ้น โดยทำความเข้าใจร่วมกันว่า ลักษณะกระดูกหักอย่างไรที่หมอบ้านสามารถรักษาได้เป็นอย่างดี ซึ่งก็น่าจะเป็นกระดูกหักที่ไม่มีแผลเปิด ลักษณะการหักอย่างไรที่การผ่าตัดหรือแผนปัจจุบันได้ผลการรักษาที่ดีกว่า ซึ่งอาจได้แก่การหักของกระดูกใหญ่ของท่อนขา หรือมีแผลฉีกขาดร่วมด้วยจากการประสบอุบัติเหตุ และลักษณะการหักอย่างไรที่สามารถใช้การรักษาร่วมกันได้ระหว่างสองแผนต่างยุคต่างสมัยในโลกแห่งความเป็นจริง

ในโรงพยาบาลมีเครื่องมือที่ทรงอานุภาพในการดูแลรักษาผู้ป่วยกระดูกหักที่หมอบ้านไม่มี นั่นก็คือเครื่องเอ็กซเรย์ ซึ่งเดิมแพทย์ในฐานะหมอใหญ่ทำตัวเป็นเจ้าของและใช้ประโยชน์แต่เพียงผู้เดียว หมอบ้านอย่าได้หวังจะได้ใช้ แต่หากคิดในทางกลับกัน หมอกระดูกที่ได้ปรับฐานความคิดความเข้าใจร่วมกันแล้ว น่าจะมีส่วนได้ใช้ทรัพยากรจากเงินภาษีอากรของประชาชนชิ้นนี้ด้วย เพื่อการรักษาผู้ป่วยที่ดีที่สุด และเพื่อการเรียนรู้ร่วมกันและการผสมผสานแนวทางการรักษาโดยมีผู้ป่วยเป็นศูนย์กลาง ซึ่งน่าจะดีกว่าการที่ปล่อยให้ผู้ป่วยที่เลือกรักษาหมอบ้านไปเผชิญชะตากรรมตามลำพัง โดยที่ฟิล์มเอ็กซเรย์ของกระดูกแขนของเขาเองก็ขอยืมไปให้หมอบ้านดูไม่ได้ ด้วยข้อจำกัดอันไร้เหตุผลว่า เป็นส่วนหนึ่งของประวัติผู้ป่วยที่ไม่สามารถนำออกนอกโรงพยาบาลได้

หากหมอหลวงเป็นพันธมิตรที่เข้าใจกันกับหมอบ้านแล้ว เมื่อมีผู้ป่วยที่กระดูกหักรุนแรง ควรได้รับการผ่าตัดหรือการดูแลจากหมอกระดูกในโรงพยาบาลจังหวัด โอกาสที่แพทย์จะทำความเข้าใจกับผู้ป่วยถึงทางเลือกที่ดีกว่าก็น่าจะมีความหวังมากขึ้น หรือเมื่อเขายังไม่เชื่อกลับไปหาหมอบ้านอีก เขาจะได้รับการปฐมพยาบาลจากหมอบ้านแล้วส่งกลับมาที่โรงพยาบาลเพื่อส่งต่อไปโรงพยาบาลใหญ่ต่อไป

โลกแห่งความเป็นจริงของการทำงานในชนบทก็เป็นเช่นนี้ การที่เรามีระบบจัดการกับปัญหาผู้ป่วยขอไปรักษาหมอบ้านด้วยการให้เซ็นใบไม่สมัครใจรักษานั้นเป็นแนวทางที่ไม่เกิดประโยชน์อะไรกับคนไข้เลย นอกจากเซ็นไว้เพื่อหมอจะได้ป้องกันการถูกฟ้องร้อง และไม่ได้ใช้ความพยายามที่มากพอในฐานะหมอของชุมชนที่เขาฝากผีฝากไข้อย่างเต็มที่มากพอที่จะช่วยให้เขาได้รับการดูแลปัญหาสุขภาพที่ดีที่สุด แม้ว่าผู้ที่รักษาจะไม่ใช่เราก็ตาม

กรณีของการรักษาด้วยการแพทย์พื้นบ้านในสาขาอื่นๆ ไม่ว่า หมองู หมอยาสมุนไพร หรือหมอนวดจับเส้นก็คงไม่แตกต่างกัน นอกจากนี้ยังมีความเชื่อเชิงไสยศาสตร์ยังฝังรากลึกในชนบทอีกด้วย ไม่ว่าความเชื่อเรื่องผีเรื่องเวทมนต์ ซึ่งเป็นสิ่งที่ผู้ปฏิบัติงานในชนบทต้องเรียนรู้และทำความเข้าใจอย่างให้เกียรติ ด้วยกรอบการมองอย่างเชื่อมโยง

ชาวบ้านที่เจ็บป่วยมักมีความคาดหวังที่ผสมผสานในการดูแลรักษาด้วยการแพทย์ทั้ง 2 แผน เข้าด้วยกัน เช่น คนที่กระดูกหักเขาอยากไปต่อกระดูกกับหมอบ้าน แต่จะขอฟิล์มไปให้หมอบ้านดูก่อน หลังจากต่อแล้วจะขอมาเอ็กซเรย์ซ้ำเพื่อให้แพทย์ช่วยประเมินว่าใช้ได้ไหม แต่แพทย์มักปฏิเสธ ให้เลือกเอาเป็น All or None เท่านั้น

หรือกรณี คนไข้ที่ถูกงูกัดในระหว่างที่หมอให้เซรุ่มและยาแก้อักเสบนั้น เขาอยากจะให้หมอบ้านมาร่วมรักษาที่โรงพยาบาลด้วยเพื่อมาเป่ามนต์และนวดยาเพื่อลดอาการปวดและการบวมเป็นถุงน้ำจากพิษของงูกะปะ แต่มักไม่ได้รับอนุญาต ต้องรอจนได้กลับบ้านจึงไปหาหมองูได้

คนไข้ที่ปวดหัวมาก ชาแขนขาไปหมด ญาติเข้าใจว่าผีเข้า อยากให้หมอน้ำมนต์มาปัดเป่าระหว่างที่หมอให้น้ำเกลือ และขอมุมสงบจัดให้มีพิธีกรรมเล็กๆ ด้วย แต่แพทย์กลับบอกว่า ที่นี่โรงพยาบาลไม่ใช่ศาลเจ้า หากอยากจะทำพิธีมากก็ให้พากลับบ้านไป

ปรากฏการณ์เช่นนี้คือปรากฏการณ์ของวัฒนธรรมสองระดับที่ซ้อนทับกันในสังคมไทย ระดับวัฒนธรรมความเชื่อพื้นบ้านที่ยังฝังแน่นในระบบคิดของผู้คนโดยเฉพาะคนชนบท และระดับวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีสมัยใหม่ที่มีน้ำหนักตรวจวัดได้ที่กลายเป็นความเชื่อของคนรุ่นใหม่ ระบบบริการสุขภาพในชนบทจึงควรต้องยอมรับการผสมผสานเนื้อหาของสองวัฒนธรรมในการดูแลความป่วยไข้ของผู้คนให้มากที่สุด

นพ.เอกชัย ปัญญาวัฒนานุกุล อดีตผู้อำนวยการโรงพยาบาลกาบเชิง จังหวัดสุรินทร์ ซึ่งถือเป็นโรงพยาบาลชุมชนที่นำแนวทางการแพทย์แผนไทยมาผสมผสานกับการแพทย์แผนตะวันตกมากที่สุดแห่งหนึ่งในประเทศไทย ได้ให้ข้อคิดที่สำคัญว่า การประยุกต์ใช้การแพทย์พื้นบ้านในโรงพยาบาลนั้น มันไม่ใช่เพียงการเปิดโรงนวดแผนไทย หรือการนำเอายาสมุนไพรแคปซูลขององค์การเภสัชกรรมมาใช้ในโรงพยาบาลเท่านั้น สิ่งเหล่านั้นเป็นเพียงส่วนเสี้ยวของการแพทย์แผนไทย ยังไม่สามารถทำให้ประชาชนมีสุขภาพที่ดีได้ ยังมุ่งเน้นไปที่การรักษาโรคเช่นเดียวกับการแพทย์ตะวันตก

การแพทย์แผนไทยเป็นภูมิปัญญาตะวันออกที่มีลักษณะเด่นในการดูแลสุขภาพให้แข็งแรงอยู่เสมอ เน้นการเสริมสร้างสุขภาพ ปรับธาตุภายในร่างกายให้อยู่ในความสมดุลอย่างสม่ำเสมอ ไม่ใช่การตรวจวินิจฉัยที่แม่นยำเพราะเทคโนโลยีที่ซับซ้อนและแพงลิ่ว รวมทั้งเน้นการรักษาที่ถือว่าดุดันและแยกอวัยวะออกเป็นส่วนๆ แล้วแทบจะลืมเรื่องของจิตใจไปเลย มิติของแพทย์แผนไทยจึงเป็นองค์รวมทั้งเรื่องของการส่งเสริม ป้องกัน รักษา ฟื้นฟู รวมถึงการเปิดโอกาสของการรักษาด้วยการดูแลตนเองตามภูมิปัญญาพื้นบ้านที่นับวันจะสูญหายไปด้วย

แพทย์แผนไทยแฝงอยู่ในวิถีชีวิตทุกๆ ด้าน ตั้งแต่การกิน พืชผักพื้นบ้านล้วนเป็นยาเป็นสมุนไพรทั้งสิ้น แฝงอยู่ในกิจวัตรประจำวันเช่นการตื่นก่อนตะวันขึ้น ไม่นอนดึก ทำจิตใจให้แจ่มใส ไม่หมกมุ่นในกาม ขับถ่ายทุกวัน ทำงานออกแรงในไร่ในนา แต่สิ่งเหล่านี้ได้รับการให้ความสำคัญน้อยมากในการแพทย์แผนปัจจุบันที่เราถนัดกัน

ดังนั้น การจะดูแลสุขภาพคนชนบทให้สอดคล้องกับวิถีวัฒนธรรมของชาวชนบทนั้น ย่อมไม่สามารถละเลยไม่รับรู้การรักษาตามแนวทางของการแพทย์พื้นบ้านได้ การผสมผสานศาสตร์ทั้ง 2 นี้ ให้สามารถตอบสนองการดูแลสุขภาพคนชนบทได้อย่างลงตัวและยึดผู้ป่วยเป็นศูนย์กลางนั้น คือ นวัตกรรมที่น่าสนใจยิ่งสำหรับการดูแลสุขภาพคนชนบท

@@@@@@@@@@@@@@

แสดงความคิดเห็น

กรุณาป้อน Username / Password ที่ท่านได้ลงทะเบียนไว้กับเว็บไซท์แห่งนี้ หรือ สมัครเป็นสมาชิกของเว็บไซท์
Bold Italic Underline Left Center Right Ordered List Bulleted List Horizontal Rule Page break Hyperlink Text Color :) Quote
คำแนะนำ เว็บไซท์นี้สามารถเขียนข้อความในรูปแบบ มาร์คดาวน์ - Markdown Syntax:
  • วิธีการขึ้นบรรทัดใหม่โดยไม่เว้นช่องว่างระหว่างบรรทัด ให้เคาะเว้นวรรค (Space bar) ที่ท้ายบรรทัดจำนวนหนึ่งครั้ง
  • วิธีการขึ้นย่อหน้าใหม่ซึ่งจะมีการเว้นช่องว่างห่างจากบรรทัดด้านบนเล็กน้อย ให้เคาะ Enter จำนวน 2 ครั้ง

เมนูหลัก

มุมสมาชิก

สมัครสมาชิก · ลืมรหัสผ่าน

แนะนำหนังสือ

The Doctor Communication HandbookThe Doctor Communication Handbook
เว็บไซท์นี้ออกแบบและทดสอบด้วยไฟร์ฟอกซ์!